1961 Türk Hava Kuvvetlerinin 50.Yılı

1909 yılında Savaş Bakanı (Harbiye Nazırı) olan Mahmut Şevket Paşa öncülüğünde başlayan Osmanlı ordusunu yenileme çalışmaları kapsamında ülkemizde balon ve uçaklar ile ilgili denemeler başladı. Türk Hava Kuvvetlerimiz kendisine başlangıç olarak 1911 yılında Osmanlı ordusunda kurulan Tayyare Komisyonu’nu kabul etmektedir. Hemen arkasından Osmanlı ordusu Fransız Robert Esnault-Pelterie/R.E.P. firması ile anlaşarak ilk pilotlarımızı eğitime göndermiş ve 1912 yılı Mayıs ayında REP firmasından ilk uçak ülkemize gelmiş ve uçağımıza Ordu adı verilmiştir.
Posta idaremiz 1961 yılında  Türk Hava Kuvvetlerimizin ellinci yılı anısına bir pul seri çıkartmıştır. Aşağıda bu pul serisi için hazırlanan ve özel ilk gün damgası ile damgalanan zarflar görülmektedir.

Aşağıda o dönemlerde yeni kurulan Tifdruk Matbaacılık Sanayii Anonim şirketi tarafından posta idaremiz için basılan deneme pullarından örnekler görünmektedir.

İlk Uçuş Damgaları

AEI tarafından tek bir defa gerçekleştirilen İstanbul-Roma uçuşu anısına posta idaremiz 1 Temmuz 1933 tarihinde özel bir damga kullanan posta idaremiz, belkide damga kullanmak isteyenlerin son derece az sayıda olması nedeni ile daha sonra uzunca bir süre hiçbir uçuş için özel damga hazırlamamıştır. Daha önceki birkaç yazımda anlatıldığı gibi savaş sonrası dönemde uçak şirketlerinin kendi uçuşları için posta damgalı da olsa uçuş zarfları hazırlamaya başladığını görünce ilk olarak 26 Nisan 1956 tarihinde Hollanda hava yolları şirketi KLM’nin gerçekleştirdiği Amsterdam-Ankara-Amsterdam uçuşu için özel bir uçuş damgası hazırladığını görüyoruz. Daha sonra bu tip özel damgaların çeşitli uçak şirketlerinin ilk uçuşları için hazırlanmış ve bu özel damgalar ile gerek uçak şirketleri, gerek ülkemizdeki pul tüccarları, gerek yurt dışındaki pul tüccarları tarafından gerekse bireysel olarak ilk uçuş zarfları yapılmaya başlanmıştır. Posta idaremizin özel damga hazırlamadığı uçuşlar içinde uçuş zarfları yapmaya devam edenler de olmuştur.


Altta 1954 uçak posta pulları serisi tam seri olarak kullanılarak hazırlanmış, Ankara-Amsterdam uçuşunda 26 Nisan 1956 tarihinde posta idaremizin özel uçuş damgası kullanılan, pul tüccarı Kamer Arıkan tarafından hazırlanan bir uçuş zarfı görülmektedir. Hemen altında görülen zarf ise KLM tarafından hazırlanan aynı özel damga ile damgalanmış bir uçuş zarfı, KLM bu zarfın benzerini Amsterdam-Ankara uçuşu içinde yapmıştır.


Alman pul tüccarı Hermann Sieger tarafından hazırlanan uçuş zarfı 15 Eylül 1956 tarihli İstanbul-Ankara uçuşu özel ilk uçuş damgalı.


Türk pulculuğunun duayeni Ali Nusret Pulhan tarafından hazırlanan uçuş zarfı 6 Mayıs 1959 tarihli İstanbul-Paris uçuşu özel ilk uçuş damgalı. Altında Air France uçak şirketi tarafından hazırlanan benzeri zarf.



Türk pulculuğunun duayeni Ali Nusret Pulhan tarafından hazırlanan uçuş zarfı 2 Kasım 1959 tarihli Ankara – Paris uçuşu özel ilk uçuş damgalı. Altında Air France uçak şirketi tarafından hazırlanan benzeri zarf.



1959 Uçak Posta Pulları

Uçak seferleri düzenli ve sürekli bir hale gelince uçak postası ile mektup gönderenler kısa sürede arttı, bu artışa paralel olarak uçak postası pullarına olan talepte çoğaldı. Ancak uçak posta ücretleri mektubun gideceği yere, mektubun basılmış kağıt olup olmadığına, taahütlü gönderilip gönderilmediğine ve ağırlığına göre çok farklılıklar gösterdiği için posta idaremiz 1959 yılında sekiz kuş resimli uçak postası pulu bastırmaya karar verdi. Avrupa uçak postası ücreti olan 105 kuruşluk pula olan gereksinim nedeni ile 105 kuruş atmaca resimli pul acele olarak bastırılarak kullanılmaya başlandı. Yukarıda İstanbul Filateli Derneğinin yayın organı olan Filatelist dergisinde bu pul serisi ile ilgili haber görülmektedir. Verilen bilgide en küçük valör 25 kuruş olarak görünürken gerçekte basılan serinin en küçük valörü 40 kuruş, en büyük valör 275 kuruş görünürken basılan serinin en büyük valörü 245 kuruştur. Ocak ayında kullanıma giren 105 kuruşluk puldan sonra diğer pullar Ağustos ayına kadar çeşitli tarihlerde kullanıma girmişlerdir. Anlaşılamayan bir şekilde dergideki yazıda basıldığı belirtilen ABD uçak postası ücreti olan 195 kuruşluk pul bir kaç ay sonra satışa verilmiş görünüyor. Aşağıda 1978 Pulhan kataloğunda pulların kullanıma giriş tarihlerine yer verildiği görülmektedir, ama metinde 105 kuruşluk  pulun 13 Ocak 1959 tarihinde kullanıma girildiği söylenirken tabloda yanlışlıkla 13 Nisan 1959 tarihinin yazıldığına dikkat çekmek istiyorum.

Aşağıda 1959 kuş resimli uçak pullarının normal posta kullanımlarından bazı örnekleri paylaşıyorum.

Pullar yedi aya yayılan bir dönemde basıldıkları için 1959 kuş resimli uçak posta pulları serisi için ilk gün zarfı yapılabilmesi söz konusu olamamıştır. Ancak dönemin pul tüccarlarından Memduh Altunay pul serisi tamamlandıktan kısa bir süre sonra aerofilateli konusunda uzmanlaşmış olan ABDli pul tüccarı George Herzog için serinin pulları ile zarflar hazırlamıştır. Dönemin pul tüccarlarından Kamer Arıkan ise 1959 kuş resimli uçak posta pulları için biraz geçte olsa 1960 yılının Şubat ayında zarflar hazırlamıştır. Pul kataloglarında uzunca bir süre hatalı olarak bu pul serisi için ilk gün zarfı fiyatları hemde oldukça yüksek bir fiyat ile verilmiştir.

1957-1959 Uçak postası pulları ve uçak logolu pullar

Artan yurtdışı ve yurtiçi uçak postası kullanımı nedeni ile 1950 li yılların ikinci yarısında posta idaremizin sadece posta pulu serilerinde değil anma pulu serilerinde de uçak postası tarifesine uygun pullara emisyon programında yer verdiğini ve bu tip pulların köşesine küçük bir uçak veya kuş resmi koyduğunu görüyoruz.
Aşağıda bu pullar ile postadan geçmiş uçak postası gönderilerinden örnekler görülmektedir.

Posta idaremiz Cumhuriyetimizin yirmibeşinci yılı anma serisinde de geleneğini bozmayarak hava kuvvetlerimize ait  uçakların bulunduğu bir pula yer vermiştir.
1955 yılında çıkarılan 6623 sayılı kanunla DHY (Devlet Hava Yolları) adı değiştirilerek bugünkü THY (Türk Hava Yolları) ismini aldı. Süveyş kanalı krizi ile Mısır ile ilişkileri iyice bozulan  İngiltere eski sömürgeleri ile bağlantı uçuşlarını gerçekleştirebilmek amacı ile ülkemiz ile ilişkilerini geliştirmeye çalışıyordu, önce İngiliz BOAC – İngiliz Denizaşırı Havayolları Kumpanyası THY hissesi satın alarak ortak oldu ve daha sonra THY Vicker Viscount uçaklarından satın aldı. 1959 yılında çıkarılan posta pulu serisinin bir kuruş değerindeki pulunda THY kuruluşumuzun meşhur pijama deseni ile TC-SES Vicker Viscount  uçağının resmine yer verilmiştir.

BOAC – İngiliz Denizaşırı Havayolları Kumpanyası

Türkiye Cumhuriyetinin kurulduğu yıllarda titizlikle korunan ve yabancı uçakların geçmesine ancak özel durumlarda izin verilen hava sahamızın ikinci dünya savaşı sonrası hızla gelişen sivil havacılık nedeni ile yabancı sivil havacılık şirketleri tarafından kullanılmaya başlandığını görüyoruz. Savaş sonrası yavaş yavaş bağımsızlıklarını kazansalar da, İngiliz krallığının sömürgeleri ile bağlantısı için, sivil havacılık kuruluşlarının dünya çapında etkinliği artmıştır. 1956 yılında başlayan Süveyş kanalı krizi sonrası Mısır ile İngiltere arasında artan sorunlar nedeni ile İngiliz havacılık kuruluşları için çok önemli olan Mısır kullanılamaz oldu. BOAC – British Overseas Airways Corporation veya döneminde Türkçe adı ile İngiliz Denizaşırı Havayolları Kumpanyası Mısır yerine 1953 yılında yenilenen Yeşilköy havaalanımızı kullanmaya başladı.

2 Mart 1957 tarihinde ise İstanbul üzerinden ilk İngiltere-Avustralya uçuşu G-ANBK kuyruk numaralı  Britannia serisinden turbo prop bir uçak ile gerçekleştirildi. Bu uçuşta bazı ayaklarda ilk uçuş zarflarıda hazırlanmıştır.

Aşağıda uçuşu gerçekleştiren uçağın resmi bulunan bir kartpostal görülmektedir.

Dönemin tarife kitapçığından alınan harita İngiliz havayolları şirketlerinde BOAC kuruluşunun uçuşlarını özetliyor.

Ülkemizden gönderilen aşağıda bulunan ilk uçuş zarfları dönemin hava postası tarifesinide gösteriyor, Avrupa hava postası ücreti 40 kuruş iken Pakistan ve Hindistan uçuşları için 60 kuruşluk pul kullanılıyor, Avustralya’nın Darwin ve Sydney şehirleri için ise tarife 105 kuruşa çıkıyor.

Aşağıda bulunan zarflar ise aynı uçuşta Hindistan’dan Singapur ve Avustralya’ya uçmuşlar.

Uçak 5 Mart 1957 tarihinde Avustralya’dan İngiltere’ye yola çıkmış ve aşağıdaki zarf dönüş yolunda
Hindistan’dan ülkemize gönderilmiş.

Uçmuş ilk gün zarfları

İkinci Dünya savaşı sonrası ülkemizde filateliye artan ilgi sonucunda ilk olarak İstanbul’da daha sonra ülkemizin çeşitli yerlerinde filateli dernekleri kuruldu. Filateliye artan ilgi ile Amerika Birleşik Devletlerinde başlayan ilk gün zarfı (İGZ) veya ingilizce söylenişi ile first day cover (FDC) merakı ülkemizde de yansımasını buldu. Önceleri tek tek yapılan zarfların daha sonra toplu şekilde yapılmaya başladığını görüyoruz. Bu yazıda koleksiyonumdan, hava postası ile gönderilmiş bazı ilk gün zarfı örneklerini paylaşacağım.

30 Ağustos zaferimizin yirmibeşinci yılı anısına çıkarılan pullar tam seri olarak kullanılarak hazırlanan İGZ hava postası ile gönderilmiş, zarf ilk önce İzmir’den İstanbul’a daha sonra İstanbul’dan İngiltere’ye uçmuş.

PTT genel müdürü kalemi tarafından İsviçre PTT genel müdürüne hava postası ile ve taahütlü olarak gönderilmiş 1947 donanma günü anma serisi İGZ.
PTT genel müdürlüğünden Almanya’da bir filatelik yayın kuruluşuna  hava postası ile ve taahütlü olarak gönderilmiş  1951 kabotaj günü anma serisi İGZ.
PTT genel müdürlüğünden ABD’de bir aboneye  hava postası ile ve taahütlü olarak gönderilmiş  1952 Kore savaşı anma serisi İGZ.  Posta ücretini karşılamak için 20 kuruşluk puldan iki adet kullanılmış. Daha önceleri bazı etkinlikler sırasında açtığı geçici postanelerde özel damgalar kullanan PTT idaremiz ilk defa Kore savaşı anma serisi pulları için bir özel damga hazırlamıştır, yani ülkemizin ilk özel hazırlanan ilk gün damgası bu zarftaki pulların üzerinde görülüyor.
1948 yılında kurulan İstanbul Filatelist Kulubü müdürü olan Kamuran Günseli başta ABD olmak üzere çeşitli ülkelerden gelen İGZ isteklerini karşılayan çalışmalar yapmıştır. Koleksiyonumdan kendisi tarafından yapılmış bazı ilk gün zarfları aşağıda görülebilir.
Savaş sonrası Amerika Birleşik Devletlerinde bazı pul tüccarları ilk gün zarfları konusunda uzmanlaşmaya başlamıştı, bu pul tüccarlarından Guy de Princival o dönemlerde PTT de ingilizce çevirmeni olarak görev yapan Şadan Barlas ile ortak bir çalışma içine girmiştir. Şadan Barlas bu ortak çalışma kapsamında bazıları oldukça nadir ilk gün zarflarını toplu olarak üretmiştir. Aşağıda koleksiyonumdan bazı İGZ örnekleri görülmektedir.

Türk Hava Kurumu (THK) Anma ve Yardım Pulları

Türk Hava Kurumu (THK)  yardım pulları 1934 yılı mayıs ayında 2714 sayılı yasa çıkarılana kadar postada 20 Ağustos Zafer ve Uçak bayramı haftası ile 29 Ekim Cumhuriyet bayramı haftası zorunlu olarak diğer günler ise isteğe bağlı olarak posta puluna ek olarak gönderilerde kullanılabiliyordu. 2714 sayılı yasa çıkarıldıktan sonra ise maliye bakanlığı tarafından çıkarılan  uçak harç pulları THK pullarının yerini aldı .

Türk Hava Kurumunun yirmibeşinci yılı anısına çıkarılan yardım pulları başarılı olunca THK sonraki yıllarda çeşitli toplantılarını anma amacı ile anma ve yardım amaçlı pullar çıkardı.

1954 yılında ülkemizde düzenlenen FAI-Uluslararası Havacılık (hava sporları) Federasyonu toplantısı sırasında THK bir anma ve yardım pulu çıkardı.

Dönemin pul tüccarlarından Kamer Arıkan posta pulları için yaptığı uygulamaya benzer şekilde bu yardım pulu ve THK tarafından sonraki senelerde çıkarılan yardım pulları serileri içinde zarflar hazırladı. Yardım pulları için hazırlanan zarfların normal ilk gün zarflarına benzer şekilde filateli içinde yer alamayacağı açıktır. Bu tip fiskal pullar ile hazırlanan zarflar ancak belirli tematik koleksiyonlar içinde değerlendirilebilir.

1954 FAI toplantısı anısına hazırlanan Türk Hava Kurumu yardım pullu zarf  toplantının yapıldığı yerde açılan geçici postanenin özel damgası ile toplantının ilk günü damgalanmış.
Aşağıda görülen antetli Türk Hava Kurumu zarfında Türk Hava Kurumu yardım pulu  kullanılmış ve toplantının yapıldığı yerde açılan geçici postanenin özel damgası ile toplantının ikinci günü damgalanmış.
Esenboğa havaalanın açılışından kısa süre sonra, Ankara havalanı damgası ile Amerika Birleşik Devletlerine taahütlü uçak postası ile gönderilen zarfın arka yüzündede Yeşilköy havaalanı transit geçiş damgası bulunuyor.
1957 yılında yapılan THK kongresi için kurum tarafından çıkarılan yardım ve anma pulları ile hazırlanan zarfa  Türk Hava Kurumunun kongre kaşesi uygulanmış.
Aşağıda 1957 yılındaki kongre anısına yapılan ve yardım pulları ile hazırlanarak Türk Hava Kurumunun kongre kaşesi uygulanmış zarf.
1961 yılında yapılan THK kongresi için kurum tarafından çıkarılan yardım ve anma pulları üzerine kurumun kongre kaşesi uygulanmış sadece posta pulu için posta damgası kullanılarak hazırlanan zarf.
Aşağıda 1961 yılındaki kongre anısına yapılan ve 1961 yardım pulları ile hazırlanarak Türk Hava Kurumunun kongre kaşesi uygulanmış zarf.
Aşağıda 1963 yılındaki kongre anısına yapılan ve 1963 yardım pulları ile hazırlanarak Türk Hava Kurumunun kongre kaşesi uygulanmış zarf.